Houd je de aandachtseconomie in de gaten?

Je gaat op Facebook kijken naar een evenement en twintig minuten later ben je al bij je zevende filmpje over de nieuwe Marvel-film.

Je opent Instagram ‘alleen maar om even wat kattenfilmpjes te bekijken voordat je naar bed gaat’ en je oorspronkelijke plan om lekker acht uur te slapen is nu in het water gevallen. ‘Zes uur is ook prima,’ fluister je tegen jezelf.

Zelfs als je niet bekend bent met het concept van aandachtseconomie, dan maak je er vast wel deel van uit: apps en platforms die voortdurend om onze tijd strijden en daarvoor allerlei – sommigen zouden zeggen: manipulatieve – technieken gebruiken. Je weet wel: nog een stukje naar beneden scrollen, nog een paar foto’s doorbladeren, die rode meldingen bekijken om te zien wat erachter zit.

Technologie kan ons zeker dichter bij elkaar brengen, maar zou er misschien iets bijzonders zitten in de manier waarop die platforms en apps zijn ontworpen? Sommigen zeggen vol overtuiging “Ja”.

Facebook? Dat is een ingewikkeld verhaal

Er valt veel te zeggen over hoe het de laatste tijd gaat met Facebook, onze socialemediagigant. Verliest het zijn aantrekkingskracht door alle ethische, politieke en juridische de uitdagingen waar het mee te maken heeft? Wat nieuwe gebruikers betreft, waarschijnlijk niet wereldwijd, aangezien landen met een snel opkomende internetinfrastructuur bijdragen aan een groeiend aantal Facebook-gebruikers. Maar in de nasleep van schandalen Wat de werkwijze van het bedrijf betreft, ontstond er veel discussie en kwamen campagnes als #deleteFacebook in een stroomversnelling.

Terwijl sommigen beweren Je Facebook-account verwijderen is eigenlijk een nogal zinloos politiek statement, maar er zijn wel veel mensen die hun gebruik van sociale media in het algemeen heroverwegen en op zoek zijn naar minder opdringerige en afleidende manieren om contact te houden met familie en vrienden. Hoewel ze niet allemaal bedoeld zijn als alternatief voor Facebook, zijn er lijsten met platforms die erop gericht zijn – of dat in ieder geval zouden moeten zijn – om de sociale contacten tussen hun gebruikers te bevorderen en die zich van Facebook onderscheiden op het gebied van advertenties, privacy-instellingen en de belofte om je gegevens niet met derden te delen (lees: te verkopen). Dit zijn berichtenapps, platforms voor videoconferenties, agenda’s en andere soorten apps die niet zijn ontworpen om je aan het scrollen te houden, maar juist bedoeld zijn om je te helpen dingen voor elkaar te krijgen. Hoe gek is dat?

Doe dingen niet beter, maar doe betere dingen

Wat maakt een platform of een app ethisch verantwoord? Tristan Harris, een voormalig designethicus bij Google en een van de mensen achter Tijd die goed besteed is beweging, praat over de aandachtseconomie en wat dat betekent voor de mensen achter de apps die we gebruiken. Harris herinnert ons eraan dat de manier waarop bepaalde sociale-media-apps werken het resultaat is van bewuste ontwerpkeuzes van bedrijven en dat we naar bepaalde afbeeldingen, video’s of suggesties worden geleid (of erdoor worden afgeleid) met als enige doel de tijd die we op deze platforms doorbrengen te maximaliseren.

“Facebook zegt dat het geen scheidsrechter over de waarheid wil zijn, maar het is nu al de scheidsrechter over gedachten door te bepalen wat er überhaupt te zien is. En het creëert een omgeving die voor onze geest totaal onleefbaar is,” zegt Harris. De gevolgen van zulke ontwerpkeuzes, volgens Harris, zijn nogal verontrustend: “Als we onze aandacht niet kunnen richten op wat we belangrijk vinden, kunnen we onze doelen niet bereiken. Als we onze aandacht niet vast kunnen houden op de zaken die ertoe doen in onze dorpen, steden, gemeenschappen of bij de overheid – dan werkt onze democratie niet. Als we onze aandacht niet lang genoeg vast kunnen houden om complexe uitdagingen te begrijpen – dan werken onze gesprekken over complexe onderwerpen niet.”

Het gezegde dat “het niet genoeg is om dingen beter te doen, maar dat we betere dingen moeten doen” is precies wat Harris voorstelt en waar hij mee bezig is. Wat als de apps zo ontworpen zouden zijn dat ze ons echt helpen om ons te concentreren op wat belangrijk is, in plaats van ons af te leiden met onbelangrijke bezigheden, vraagt hij zich af.

Wat komt er nu? Scroll naar beneden om te zien

Hoewel techbedrijven misschien geen slechte bedoelingen hebben, is het gewoon onmogelijk dat de manier waarop ze met elkaar concurreren in de steeds groter wordende aandachtseconomie geen invloed op ons zou hebben. En terwijl mensen als Tristan Harris bezig zijn met de stad in een nieuw jasje geven, zoals hij het zelf zegt, is er nog een andere drijvende kracht: de gebruikers zelf, die voortdurend vragen om transparantie, verantwoording en meer controle over hun apps.